Miliardy z EU ETS wymagają nowego podejścia. Przegląd raportu Instytutu Reform

Dokument wskazuje, że brak przejrzystości i długofalowej strategii ogranicza potencjał modernizacyjny tych środków.

Skala finansowa: Ogromny kapitał na transformację

Wpływy z unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji to jedno z najpotężniejszych narzędzi finansowania inwestycji w polskiej gospodarce. Raport przytacza twarde liczby:

• Bilans historyczny: W latach 2012–2025 z tytułu krajowych aukcji do polskiego budżetu wpłynęło 140 mld zł.
• Przyszłość ETS 1: Do końca przyszłej dekady rząd może dysponować kolejnymi ponad 350 mld zł.
• Nowe perspektywy z ETS 2: Po rozszerzeniu systemu na budynki i transport drogowy, łączne bezpośrednie przychody z obu systemów mogą sięgnąć ok. 250 mld zł już do 2032 roku.

Wielkość tych funduszy, w obliczu ogromnych potrzeb inwestycyjnych i napięć w finansach publicznych, wymaga pilnego wdrożenia bardziej strategicznego modelu zarządzania.

Diagnoza problemu: Budżetowy „worek” i sprawozdawcza iluzja

Autorzy raportu podkreślają, że dotychczasowe ramy prawne i organizacyjne nie zapewniają stabilnego finansowania transformacji klimatyczno-energetycznej.

• Rozmycie środków w budżecie ogólnym: Zdecydowana większość przychodów z ETS trafia bezpośrednio do budżetu państwa. Zgodnie z zasadą jedności materialnej, środki te zasilają wspólną pulę dochodów, z której finansowane są przeróżne państwowe wydatki. Tym samym, inwestycje klimatyczne zmuszone są do ciągłego konkurowania ze zmiennymi priorytetami politycznymi rządu.
• Fikcja tzw. ekwiwalentu finansowego: Dyrektywa EU ETS wymaga przeznaczania tych środków na cele klimatyczne. W Polsce warunek ten jest spełniany wstecznie – rząd po prostu wybiera zrealizowane już wydatki budżetowe (ekwiwalent finansowy) i raportuje je do Komisji Europejskiej. Nie ma tu mowy o celowym, dodatkowym działaniu stymulowanym wyłącznie przez system ETS.
• Co trafiało do raportów? W okresie 2020–2025 jako „wydatki z ETS” zgłaszano do KE m.in. wsparcie instalacji OZE, system zielonych certyfikatów, osłony dla przemysłu, dopłaty do przewozów kolejowych i autobusowych czy program „Czyste Powietrze” (do 2023 r.).

Rekomendacje: Czas na dedykowany fundusz i jasny plan

Zasada jedności budżetowej nie jest bezwzględna i dopuszcza wyjątki w postaci funduszy celowych. Instytut Reform proponuje gruntowną przebudowę krajowego systemu zarządzania przychodami z polityki klimatycznej UE w oparciu o trzy filary:

1. Wydzielony rachunek w NFOŚiGW: Przychody z aukcji EU ETS (a docelowo także ETS2) powinny zostać wyłączone z ogólnej puli budżetowej i zasilić dedykowany rachunek w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Instytucja ta posiada wieloletnie doświadczenie, a takie rozwiązanie pozwoliłoby wykorzystać zaniechane wcześniej prace nad koncepcją Funduszu Transformacji Energetyki z 2022 roku.
2. Powołanie silnej Rady Nadzorczej: Nowym mechanizmem powinna zarządzać specjalna Rada, na której czele stałby wpływowy politycznie minister. Organ ten nie ograniczałby się do funkcji doradczej, lecz realnie tworzył i monitorował plan wydatkowania. Do Rady należałoby włączyć reprezentantów różnych ministerstw, instytucji publicznych i strony społecznej.
3. Wieloletnia strategia, a nie działania doraźne: Instrument musi opierać się na wieloletnim planie inwestycyjnym poddanym szerokim konsultacjom społecznym. Celowane środki powinny wspierać nie tylko przebudowę wielkiej energetyki, ale w równym stopniu napędzać sprawiedliwą transformację przemysłu, transportu i budownictwa mieszkaniowego.

Wdrożenie tych zaleceń pozwoliłoby ostatecznie powiązać cel systemu– jakim jest redukcja emisji – z realnymi i przejrzystymi zyskami dla obywateli oraz firm odczuwających koszty tych zmian.

Źródło: Zarządzanie miliardami z EU ETS do zmiany. W stronę transparentnego i strategicznego rozwiązania - Instytut Reform

Autor: Joanna Kotowicz, Menedżer ds. wsparcia sprzedaży produktów ESG, PKO Bank Polski